Muqdisho— Laga soo bilaabo xeebaha Kenya ilaa inta ay gaarto Mozambique, iyo jasiiradaha Comoros ilaa dhulka fog ee Malawi, xiridda iyo caqabadaha ku yimid marinka istiraatiijiga ah ee Strait of Hormuz ayaa dhaliyay mawjad caro oo ku baahday waddammada qaaradda Afrika.
Isbeddelka ku yimid marinkan halbowleha u ah isku-socodka caalamiga ah ayaa suuqyada Afrika u horseeday xaalad adag oo sicir-barar shidaal ah, taas oo keentay dibad-baxyo rabshado wata, shaqo-joojin, iyo curyaamin ballaaran oo ku timid magaalooyinka waaweyn.
Kenya: Qiimo Koror iyo Shaqo-Joojin Curyaamisay Dalka
Dalka Kenya, xaaladdu waxay isku beddeshay rabshado ka dib markii dowladda ay kor u qaadday qiimaha shidaalka nooca naaftada (Diesel). Go’aankan ayaa yimid ka dib markii ay xukuumadda Nairobi ku guuldarraysatay inay sii joogteyso barnaamijkii kabidda shidaalka (Fuel Subsidies), kaas oo ay ku bixisay qiyaastii 270 milyan oo doollar si loo xaddido qiimaha suuqa, balse ay miisaaniyadda qaranku xamili weyday caddadkan ballaaran.
Dibad-baxyo rabshado wata ayaa ka qarxay magaalooyinka, waxaana iska hor imaadyadii dhexmaray dadweynaha iyo ciidanka ammaan ku dhintay ugu yaraan afar qof.
Shaqo-Joojinta Gaadiidka:
Wadayaasha gaadiidka dadweynaha ayaa ku dhawaaqay shaqo-joojin baahsan, taas oo gabi ahaanba istaajisay dhaqdhaqaaqii dalka.
Xiridda Ganacsiga iyo Waxbarashada:
Dugsiyada, isbitaallada, iyo dukaamada ganacsiga ayaa albaabada loo laabay ka dib markii shaqaalihii iyo ardaydiiba ay waayeen gaadiid ay ku safraan, iyadoo baabuurta xamuulkana ay waddooyinka ku xayirmeen.
Abaarta Shidaalka ee Malawi iyo Comoros
Saamaynta ugu daran waxay ku dhacday waddammada aan xeebaha lahayn (Landlocked countries) oo ku tiirsan gaadiidka xamuulka ah ee shidaalka ka keena dekedaha fogfog.
Dalka Malawi, mas’uuliyiinta ayaa ku dhawaaqay xaalad adag ka dib markii uu gabi ahaanba dhammaaday kaydkii shidaalka ee dalka.
Si loogu tacaalo dhibaatadan, dowladda Malawi waxay billowday inay iibiso kaydkeeda dahabka ah (Gold reserves) si ay u hesho lacag qalaad oo ay dibadda uga soo iibsato shidaal degdeg ah.
Dhanka kale, wadayaasha baabuurta xamuulka ah ayaa sheegaya inay maalmo dhowr ah ku qaadato inay raadiyaan litir naafto ah si ay baabuurtooda u kaxeeyaan.
Jasiiradda Comoros, dowladda ayaa si ku-meel-gaar ah u hantay go’aankii lagu kordhin lahaa qiimaha shidaalka, ka dib markii dibad-baxyo rabshado wata oo dad shacab ah ay ku dhintaan ay ka qarxeen caasimadda.
Mozambique: Maputo oo Curyaantay
Dalka Mozambique, kor u kaca ku yimid qiimaha naaftada oo gaaray 46% ayaa sababay in wadayaasha basaska yaryar ee caasimadda Maputo ay sameeyaan shaqo-joojin ballaaran. Tani waxay keentay in gabi ahaanba uu istaago dhaqdhaqaaqa caasimadda, iyadoo dadka shaqooyinka u kalaha ay waayeen gaadiid.
Digniinta Dhaqaalyahannada
Khubara dhaqaalaha ayaa ka digaya in xiisaddan hadda taagan ay qaaradda Afrika u horseedi karto hoos u dhac weyn oo ku yimaada koboca dhaqaalaha (Economic growth) iyo kor u kac xad-dhaaf ah oo ku yimaada sicir-bararka guud. Haddii aysan dhibaatooyinka marinnada caalamiga ahi xal u helin bilaha soo socda, xiisaddan shidaalka waxay isku beddeli kartaa mawjad weyn oo dhalisa dhibaatooyin bulsho iyo mid dhaqaale oo saameyn doonta malaayiin qof oo ku nool qaaradda Afrika.