GEDO IYO GAASHAANKA ADDIS ABABA: MAXAY ITOOBIYA U JOOGTAA GEDO?

Hordhac Kooban

Gobolka Gedo ma ahan oo kaliya degaan ka tirsan Jamhuuriyadda Federaalka ah ee Soomaaliya, balse waa xudunta juquraafi ahaaneed ee uu ku kulmo saddex-xagalka dalalka Soomaaliya, Itoobiya, iyo Kiiniya. Muhiimadda gobolkan, gaar ahaan degmada Doolow, waxay ka dhalatay kaalinteeda dhuleed ee ay u leedahay loollanka amniga ee Geeska Afrika. Gedo waxay noqotay marinka ugu weyn ee ay ciidamada shisheeye, gaar ahaan kuwa Itoobiya, u adeegsadaan inay ku galaan gudaha Soomaaliya, taas oo beddeshay qaabdhismeedka maamulka, amniga, iyo nolosha dadka degaanka muddo ka badan saddon sano.

Joogitaanka ciidamada Itoobiya ee gobolka Gedo ma ahan mid ku yimid si kedis ah, balse waa natiijada isbeddelladii ka dhashay burburkii Dawladdii Dhexe ee Soomaaliya 1991kii iyo soo bixitaankii dhaqdhaqaaqyada hubaysan. Laga soo bilaabo dagaalkii Agoosto 1996, markii ciidanka Itoobiya ay si toos ah u yimaadeen Luuq iyo Doolow, gobolku wuxuu noqday “saaxad tijaabo” u ah siyaasadda amniga ee Itoobiya (National Security Doctrine), taas oo ku dhisan in khatar kasta oo kaga timaada dhanka Soomaaliya looga hortago gudaha dalka Soomaaliya kahor intaysan u gudbin xuduudda Itoobiya.

Warbixintan waxay si qotadheer u baari doontaa taariikhda qallafsan ee joogitaankaas, laga bilaabo weeraradii hore ee ka dhanka ahaa ururkii Al-Itixaad ilaa maanta oo ay Itoobiya qeyb ka tahay howlgalka ATMIS iyo kuwa ka baxsan. Waxaan milicsan doonnaa sababta degmada Doolow ay u noqotay “furaha” ama saldhigga aan laga guurin ee ciidanka Itoobiya, iyo saamaynta ay taasi ku leedahay madaxbannaanida maamulka gobolka Gedo iyo xiriirka diblamaasiyadeed ee u dhexeeya Muqdisho iyo Addis Ababa.

Falanqayntani kaliya ma taabanayso dhinaca milatariga, balse waxay sidoo kale iftiimin doontaa saamaynta bulsho iyo dhaqaale ee uu gobolku dhaxlay, iyadoo la eegayo mustaqbalka Gedo, xilli uu dalku qorshaynayo inuu gebi ahaanba la wareego amnigiisa qaranka.

Weerarkii Agoosto 1996

Taariikhdu markay ahayd 9-kii Agoosto 1996, cutubyo ka tirsan ciidamada xoogga dalka Itoobiya oo wata boqolaal gaadiidka dagaalka ah iyo diyaaradaha qumman ee “Helicopters-ka” ayaa si xooggan uga soo tallaabay xuduudda ay Soomaaliya la wadaagaan, iyagoo bartilmaameedkoodu ahaa degmooyinka Luuq iyo Doolow. Weerarkan oo ahaa kii ugu horreeyay ee baaxaddiisa leh tan iyo burburkii 1991, wuxuu gebi ahaanba beddelay hannaankii amniga ee gobolka Gedo. Itoobiya waxay xilligaas ku dooday in ururka Al-Itixaad Al-Islaami uu khatar ku yahay nabadgelyadeeda gudaha, ka dib markii lagu eedeeyay inay ka daNbeeyeen qaraxyo ka dhacay Addis Ababa iyo iskudaygii dil ee uu ka badbaaday Wasiirkii Gaashaandhigga Itoobiya, Tamerat Layne, bishii Luulyo, 1996.

Markii ay ciidamada Itoobiya gudaha u soo galeen bishii Agoosto 1996, waxay dagaal qaraar oo wejiya badan leh la galeen xoogaggii Al-Itixaad ee ku sugnaa degmada Luuq iyo degaannada hoos yimaada. Dagaalkaas, oo ahaa kii ugu horreeyay ee baaxaddiisa leh tan iyo burburkii dawladdii dhexe ee Soomaaliya 1991, wuxuu horseeday in Itoobiya ay isticmaasho hubka culus si ay u burburiso xeryaha tababarka iyo bakhaarrada hubka ee ururkaas. Dabayaaqadii bishii Agoosto 1996, Itoobiya waxay ku guulaysatay inay gebi ahaanba la wareegto gacan ku haynta Luuq iyo Doolow, iyadoo weerarkaas uu noqday casharkii ugu horreeyay ee ay Itoobiya u dirtay kooxaha hubaysan ee Soomaaliya, iyaga oo muujiyay in Addis Ababa ay diyaar u tahay inay “gacanta dheer” u adeegsato amnigooda gudaha.

Gabagabadii hawlgalkii Agoosto 1996, Itoobiya ma aysan noqon mid gebi ahaanba isaga baxday gobolka, balse waxay Doolow ka dhigatay barkontorool iyo saldhig ay ka ilaaliso dhaqdhaqaaqa xuduudda. Faragelintani waxay gebi ahaanba beddeshay hannaankii amniga ee gobolka Gedo, maadaama ay Itoobiya go’aansatay inay abuurto aag difaac (Buffer Zone) oo ka bilaabma Doolow si ay uga hortagto in fawdada Soomaaliya ay u gudubto dhankooda. Tobankii sano ee u danbeeyay ilaa laga soo gaaro sanadkan 2026, joogitaankaas wuxuu u xuub-siibtay mid joogto ah oo saamayn ku yeeshay siyaasadda, dhaqaalaha, iyo nolosha dadka degaanka, taas oo Doolow ka dhigtay “gaashaanka rasmiga ah” ee ay Addis Ababa kaga gaashaamato khataraha kaga imaanaya koonfurta Soomaaliya.

Geeddisocodkii 2006 iyo Dhismihii “Derbiga Amniga”

Toban sano kadib, bishii Diseembar 2006, ciidamada Itoobiya waxay markale Gedo u isticmaaleen marinka ugu weyn ee ay ku qabsadeen inta badan koonfurta Soomaaliya si ay meesha uga saaraan Midowga Maxkamadaha Islaamiga ah. Muddadaas u dhexaysay 2006 illaa 2009, degmada Doolow waxay u xuub-siibatay xarunta ugu weyn ee saadka (Logistics Hub) ee loogu talagalay ciidanka Itoobiya ee ku dhowaad 50,000 askari ahaa ee ku kala firirsanaa gobollada Soomaaliya. Inkasta oo ay Muqdisho ka baxeen 2009kii, haddana marnaba ma aysan ka bixin Doolow, iyagoo u arkayay inay tahay “derbi difaac” (Buffer Zone) oo ka ilaalinaya in fowdada Soomaaliya ay u gudubto dhanka gobolka Soomaalida ee Itoobiya.

Sababta ugu weyn ee ay Itoobiya ugu dhegen tahay Doolow waxay salka ku haysaa juquraafiyadda biyaha iyo dhulka. Degmada Doolow waxay ku taallaa barkulanka labada webi ee Dawa iyo Ganaane, waana goob dhul ahaan u furan oo u sahlaysa Itoobiya inay si fudud askarta iyo gaadiidka uga soo rarto dhanka magaalada Dollo Ado ee Itoobiya. Inay gacanta ku hayaan buundada Doolow waxay Itoobiya siinaysaa awood ay ku xannibi karaan ama ku furi karaan dhaqdhaqaaq kasta oo ciidan ama ganacsi oo u kala goosha labada dal, taas oo ah awood istiraatiijiyadeed oo aysan Addis Ababa diyaar u ahayn inay ka tanaasusho xilligan.

Markii uu soo baxay ururka Al-Shabaab sannadkii 2007, Itoobiya waxay beddeshay qaabkeedii amniga. Bishii Janaayo 2012, iyadoo la dareemayo khatarta kooxda Al-Shabaab (AS), ciidamada Itoobiya waxay markale ballaariyeen joogitaankooda Gedo. Istiraatiijiyaddoodu waxay ku dhisnayd “dagaalka kahortagga ah”, taas oo macnaheedu yahay inay AS kula dhex dagaallamaan gudaha Gedo (Doolow, Luuq, iyo Baardheere) intii ay ka sugi lahaayeen inay weerarro ka gaystaan gudaha Itoobiya. Doolow waxay noqotay xarunta laga hago sirdoonka iyo hawlgallada gaarka ah ee lagula socdo dhaqdhaqaaqa kooxda AS ee ku dhow xuduudda.

Kalaqeybsanaanta Ciidanka: AMISOM iyo Non-AMISOM

Tan iyo bishii Janaayo 2014, markii Itoobiya ay si rasmi ah ugu biirtay howlgalka AMISOM, waxaa gobolka Gedo la geeyay ciidan ku dhow 4,395 askari oo ka mid ah tirada guud ee hawlgalka Midowga Afrika. Ciidankan oo loo yaqaanno “Sectory 3” iyo “Sector 6,” waxay fadhiyo waaweyn ku leeyihiin degmooyinka Baardheere, Ceelwaaq, iyo qeybo ka mid ah Garbahaarey. Taliyaha ugu sarreeya ee ciidankan hadda (2024-2026) waa Jeneraal Yilma Merdassa iyo saraakiisha hoos taga ee hoggaamisa guutada 3aad. Ujeeddada ciidankan loo keenay waxay ahayd inay gacan ka gaystaan nabad-ilaalinta iyo la dagaallanka kooxda AS, iyaga oo hoostaga amarka Midowga Afrika, balse waxay inta badan ku xayiran yihiin gudaha saldhigyadooda, iyagoo aan fulin hawlgallo tan iyo markii dibuhabaynta ATMIS ay bilaabatay bishii Abriil 2022.

Dhanka kale, waxaa Gedo ku sugan ciidanka loo yaqaanno “Non-ATMIS” oo ah kuwa ugu awoodda badan, tiradooduna ay ka badan tahay 10,000 ilaa 15,000 askari oo si isdabajoog ah xuduudda uga soo tallaaba. Ciidankan waxay si toos ah uga amarqaataan Taliska Ciidanka Difaaca Itoobiya (ENDF) ee ku yaalla magaalada Godey, taliyahooda guudna waa Jeneraal Birhanu Jula. Ma jiro waqti rasmi ah oo ay dalka soo galeen, balse waxay Doolow iyo Luuq ku sugan yihiin tan iyo weerarkii Agoosto 1996, iyagoo sii xoogaystay bishii Diseenbar 2006 iyo bishii Nofeenbar 2011. Ciidankan ma hoostagaan shuruucda caalamiga ah ee ATMIS, waxayna Doolow u isticmaalaan xarun ay kaga taliyaan gobolka oo dhan, iyagoo gacanta ku haya garoonka diyaaradaha iyo buundada istiraatiijiga ah ee magaaladaas.

Taariikhda joogitaanka ciidanka Itoobiya ee Gedo ma ahan mid nadiif ah, balse waxay xambaarsan tahay diiwaan madow oo gaboodfallo ah. Mid ka mid ah dhacdooyinkii ugu xumaa waxay ahayd bishii Agoosto 1996, markii duqaymo ka dhacay Luuq ay ku dhinteen dad rayid ah oo aan waxba galabsan. Sidoo kale, bishii Diseembar 2018, ciidanka Itoobiya ee Non-ATMIS ayaa magaalada Baydhabo ka soo qabtay musharrax Mukhtaar Roobow, taas oo dhalisay rabshado ay ku dhinteen dad badan, iyadoo ciidankaas ay ka soo gudbeen Doolow. Gobolka Gedo gudihiisa, waxaa la diiwaangaliyay dhacdooyin isugu jira dilal qorshaysan iyo barakicin; tusaale ahaan, bishii Febraayo 2020, ciidanka Itoobiya ayaa lagu eedeeyay inay garab siiyeen dagaallo ka dhacay agagaarka xuduudda oo barakiciyay kumannaan qoys, iyadoo aan marnaba lagula xisaabtamin gaboodfalladaas maadaama ay ku joogaan magaca “amniga xuduudda.”

Marka la gaaro dabayaaqada sannadkan 2026, kalaqeybsanaanta labadan ciidan waxay noqon doontaa caqabadda ugu weyn ee hortaalla madaxbannaanida Soomaaliya. Iyadoo ciidanka ATMIS ee Baardheere la filayo inay dalka ka baxaan, haddana ma jirto calaamad muujinaysa in ciidanka Non-ATMIS ee Doolow iyo Luuq ay qorshaynayaan inay ka baxaan saldhigyadooda ay deggen yihiin tan iyo 1996. Xaaladdan waxay Doolow ka dhigtay meel “go’doon” ka ah xukunka dawladda dhexe, halkaas oo taliyayaasha Itoobiya ay go’aamiyaan cidda geli karta iyo cidda ka bixi karta gobolka. Haddii aan la helin heshiis caalami ah oo lagu kala saaro labadan awoodood, Gedo waxay sannadka 2026 wixii ka danbeeya geli doontaa xaalad hubanti-la’aan ah, iyadoo ciidanka qaranka Soomaaliyeed ay ku adkaan doonto inay la wareegaan xuduudda Doolow inta ay halkaas fadhiyaan askar si toos uga amarqaata Addis Ababa.

Loollanka Siyaasadda: Muqdisho, Kismaayo, iyo Addis

Muddadii u dhexaysay 2019 ilaa 2022, Doolow waxay noqotay fagaaraha loollanka siyaasadeed ee u dhexeeya dawladda Federaalka Soomaaliya iyo maamulka Jubaland. Itoobiya waxay xilligaas door muhiim ah ka ciyaartay inay taageerto ciidamadii dawladda Federaalka ee la geeyay Gedo, iyadoo Doolow u adeegsatay inay tahay goobta lagaga hortago saamaynta maamulka Kismaayo. Joogitaankooda Doolow wuxuu u oggolaanayaa Itoobiya inay noqoto “Garsooraha rasmiga ah” ee loollanka awoodda ee gobolka Gedo, iyadoo marba dhinac u janjeerta hadba siday danteeda qaranku ku jirto.

Dhanka kale, mudadii u dhexaysay 1996 ilaa 2026, joogitaanka milatariga Itoobiya wuxuu Gedo ka gooyay ganacsigii ay la lahayd Muqdisho, wuxuuna ku xiray suuqa Itoobiya. Degmada Doolow waxay hadda u shaqaysaa sidii magaalo ka tirsan dhaqaalaha Itoobiya, halkaas oo lacagta “Birr”-ta iyo badeecadaha Itoobiya ay yihiin kuwa ugu xooggan. Itoobiya waxay u aragtaa in iskuxirka dhaqaale ee Gedo uu yahay dammaanad amni; haddii dadka degaanku ay noloshoodu ku xirnaato Itoobiya, waxaa yaraanaya fursadda ay ku taageeri karaan kooxo ka horjeeda Addis Ababa, waana sababta ay milatarigu u ilaaliyaan dhismaha suuqa weyn ee xuduudda.

Mustaqbalka Gedo iyo Doolow: Maxaa Dhici Doona 2026 wixii ka Danbeeya?

Marka la gaaro dhammaadka sannadkan 2026, waxa uu qorshuhu yahay in gebi ahaanba la soo afjaro hawlgalka ATMIS, taas oo macnaheedu yahay in ciidanka Itoobiya ee hoos taga Midowga Afrika ay tahay inay dalka ka baxaan. Si kasta ha ahaatee, caqabadda ugu weyn ee hortaalla degmada Doolow waa ciidanka Itoobiya ee “Non-ATMIS” (kuwa aan hoos tegin Midowga Afrika), kuwaas oo ku sugan Gedo tan iyo bishii Agoosto 1996. Itoobiya waxay u muuqataa inay ku adkaysanayso joogitaanka ciidankan si ay u ilaashato “Gaashaanka Addis Ababa,” taas oo abuuri karta iska-hor-imaad diblamaasiyadeed oo u dhexeeya Dawladda Federaalka ah ee Soomaaliya iyo Itoobiya haddii aan la helin heshiis cad oo ku saabsan amniga xuduudaha.

Mustaqbalka Gedo wuxuu si weyn ugu xiran yahay sida ay Dawladda Federaalka ah ee Soomaaliya iyo maamulka Jubbaland u xaliyaan khilaafkooda muddada dheer soo jiitamayay. Tan iyo markii ciidanka Itoobiya ay Doolow ka dhigteen saldhigga looga arrimiyo Gedo, gobolku wuxuu ahaa mid u qeybsan dhawr maamul oo iska-soo-horjeeda. Sannadkan 2026, haddii Itoobiya ay daciifiso saamaynteeda, waxaa la filayaa in loollan xooggan uu dhex maro ciidanka qaranka iyo kuwa degaanka ee taabacsan Kismaayo. Degmada Doolow waxay noqon doontaa barta laga go’aaminayo cidda gacanta ku dhigi doonta hoggaanka gobolka, maadaama ay tahay isha dhaqaalaha iyo amniga ee ugu muhiimsan gobolka Gedo.

Dhanka kale, welwelka ugu weyn ee shacabka Gedo iyo Beesha Caalamka ayaa ah in ka-bixitaanka ciidanka Itoobiya ee Doolow ay abuurto “aag maran” oo ay ka faa’iidaystaan kooxda AS. Maadaama kooxda ay hadda gacanta ku hayaan degaanno badan oo ku teedsan Gedo, Doolow waxay u muuqataa inay tahay caqabadda kaliya ee ka hortaagan inay u gudbaan xuduudda Itoobiya. Haddii aan la dhisin ciidan Soomaaliyeed oo tayo leh oo si buuxda ula wareega saldhigyadii la dhisay tan iyo 1996, mustaqbalka Gedo ee sannadka 2026 wuxuu noqon karaa mid wajahaya loollan cusub oo dhiig badani ku daato.

Ugudanbayntii, tan iyo markii uu bilowday weerarkii Agoosto 1996, Doolow waxay cashar u noqotay siyaasadda Soomaaliya; waa goob muujisay in meeshii ay ka maqnaato awoodda qaranka, ay buuxinayso awood shisheeye oo danteeda ka horraysiisa. Gedo iyo Gaashaanka Addis Ababa waxay hadda yihiin isgoys taariikhi ah. In Doolow ay ku laabato gacanta Dawladda Federaalka ah ee Soomaaliya ama inay sii ahaato “derbi difaac” u ah Itoobiya waxay ku xirnaan doontaa go’aannada adag ee laga gaaro amniga Geeska Afrika inta ka dhiman sannadkan 2026.

Aw Dacar

Saxafi wax ka qora arrimaha bulshada, amniga iyo dawladdhiska.