LAASCAANOOD: HOYGA MIDNIMADA IYO XABAASHA GOONIGOOSADKA

Hordhac Kooban

Magaalada Laascaanood, oo ah caasimadda Dawladgoboleedka Soomaaliyeed ee Waqooyibari, waxay maanta martigelinaysaa mid ka mid ah booqashooyinkii ugu miisaanka cuslaa ee abid soo mara dalka Soomaaliya. Iyada oo lagu dhex jiro jewi siyaasadeed oo aad u kacsan, kana duwan kuwii hore, ayaa Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo Ra’iisalwasaare Xamse Cabdi ay cagta dhigeen dhul xorriyaddiisa ku soo ceshaday dhiig iyo halgan. Socdaalkan ma ahan mid maamuus oo qura, ee waa farriin diblomaasiyadeed oo loo dirayo dunida oo dhan, goor Geeska Afrika ay ka socdaan isbahaysiyo cusub iyo loollan siyaasadeed.

Go’doominta Soomaalilaan

Safarka taariikhiga ah ee Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu ku tagay magaalada Laascaanood waxa uu soo afjaray sheegashadii soddonka sano jirtay ee maamulka Soomaalilaan, taas oo ku dhisnayd inay gacanta ku hayaan dhammaan xuduudihii Maxmiyaddii Hore ee Ingiriiska. Joogitaanka Madaxweynaha ee caasimadda Dawladgoboleedka Waqooyibari, waxay caddayn u tahay in Hargeysa aysan xukumin xuduudihii 1960kii, iyada oo indhaha caalamka iyo wafuudda weheliya Madaxweynaha ay arkeen in Soomaalilaan ay tahay maamul ku kooban qeybo ka mid ah Waqooyiga, balse uusan ahayn maamul dhan oo xuduudihiisii wada maamula. Tallaabadan waxay meesha ka saartay khariidaddii khayaaliga ahayd ee ay Soomaalilaan dunida ka iibinaysay, iyadoo hadda la arkay xaqiiqada dhabta ah ee ka jirta gobollada Sool, Sanaag, iyo Cayn.

Booqashadan ayaa ku soo beegmaysaa xilli xasaasi ah oo uu soo baxay warka ku saabsan in Israa’iil ay aqoonsi u fidisay maamulka Soomaalilaan, tallaabadaas oo loo arkay mid loogu dhowaanayo heshiisyo qarsoodi ah oo lagu wiiqayo xasilloonida Geeska Afrika. Inkasta oo iskudaygaas uu dhacay, haddana maamulka Hargeysa ma helin wax taageero diblomaasiyadeed ah oo intaas dhaafsiisan, ilaa haddana ma jiro dal kale oo ku dhiirraday inuu raaco waddada ay qaadday Israa’iil. Tani waxay marqaati u tahay in aqoonsigaas uu yahay mid go’doon ah oo aan wax raad ah ku lahayn sharciga caalamiga ah ama rabitaanka shacabka Soomaaliyeed.

Xiriirka diblomaasiyadeed ee Dawladda Federaalku la leedahay dunida Islaamka iyo quwadaha waaweyn ayaa noqday derbi adag oo hortaagan goonigoosadka. Socdaalka Madaxweynaha ee Laascaanood waxay muujinaysaa in xuduudaha Soomaaliya ay yihiin kuwo mid ah, laga bilaabo Lawyacadde illaa Raaskaanbooni, iyadoo Beesha Caalamku ay hadda u aragto midnimada dalka inay tahay furaha nabadgelyada gobolka. Go’doominta Soomaalilaan ee dhinaca diblomaasiyadda waxay keentay in saaxiibbadii caalamiga ahaa ee Hargeysa ay hadda u weecdaan dhinaca federaalka, maadaama sharciyadda dhabta ah ay taallo meesha calanka buluugga ahi ka lulayo.

Ugu danbayn, safarkan waxa uu dhiirrigelin weyn u yahay dadka ku nool gobollada waqooyi ee rumaysan midnimada, isagoo muujinaya in dawladdu diyaar u tahay inay gaarto degaan kasta oo ka mid ah Jamhuuriyadda Soomaalida. Tallaabadani waxay dhabarjab ku tahay qorshayaasha lagu doonayay in lagu kala qeybiyo shacabka Soomaaliyeed, waxayna xaqiijinaysaa in go’aanka masiiriga ah ee dalka uu ka yimaado Muqdisho iyo maamullada hoostaga. Laascaanood maanta ma ahan oo kaliya caasimad gobol, balse waa astaan muujinaysa guuldarrada mashruuca goonigoosadka iyo guusha qarannimada Soomaaliyeed.

Durdurka Diblomaasiyiinta

Magaalada Laascaanood waxay maanta isu beddeshay xarun diblamaasiyadeed oo caalami ah, iyadoo noqotay barta ay ku kulmeen indhaha siyaasadda geeska Africa. Waxaa Madaxweynaha ku weheliya ama ku soo biiray wefdi heer sare ah oo ka socda dalka Jabuuti, kuwaas oo calaamad u ah walaalnimada iyo garab-istaagga hiilka leh ee Jabuuti u fidisay madaxbannaanida iyo dhowrista midnimada Soomaaliya. Booqashadan heerka sare ah waxay hoosta ka xariiqaysaa in Jabuuti ay u aragto maamulka Waqooyibari inuu yahay qeyb muhiim ah oo kamid ah nidaamka dawladnimada Soomaaliya, taas oo daciifinaysa iskuday kasta oo lagu go’doomin lahaa gobolka.

Sidoo kale, waxaa goobta soo gaaray safiirro iyo wakiillo miisaan culus leh oo ka kala socda dalalka Turkiga, Sacuudi Carabiya, iyo Suudaan. Turkiga, oo ah saaxiibka istiraatiijiga ah ee Soomaaliya, ayaa joogitaankiisu yahay farriin cad oo ku saabsan taageerada dibudhiska iyo amniga gobolka, halka Sacuudi Carabiya ay matalayso cududda caalamka Islaamka iyo garab-istaagga midnimada Carabta. Dalka Suudaan, inkasta oo uu dhibaatooyin gudaha ah la tacaalayo, haddana wakiilladiisa Laascaanood yimid waxay muujiyeen muhiimadda ay leedahay in la dhowro qarannimada Soomaaliya, iyadoo isbahaysigan ballaarani uu muujinayo in dunida Islaamka uu u dhabarjeediyay mashruuca goonigoosadka.

Joogitaanka safiirradan caalamiga ah waxay dhabarjab weyn ku tahay iskuday kasta oo lagu goynayo gobollada waqooyi ee dalka, waxayna xoojinaysaa sharciyadda Maamulka Waqooyibari ee hoostaga Dawladda Dhexe. Safarkan waxa uu meesha ka saaray caqabadihii diblamaasiyadeed ee hortaagnaa horumarka gobolka Sool, isaga oo dhabbaha u xaaraya in mashaariicda horumarineed ee hay’adaha caalamiga ah ay si toos ah u soo gaaraan Laascaanood. Isu-imaatinkan diblamaasiyadeed waxa uu farriin kamadanbays ah u dirayaa cid kasta oo aaminsan in Soomaaliya lagu kala qeybin karo aqoonsiyo shisheeye, waxaana muuqata in magaalada Laascaanood ay hadda noqotay xarunta laga hago masiirka midnimada dalka.

Cayrintii Imaaraadka Carabta

Xiriirka Soomaaliya iyo Imaaraadka Carabta ayaa gaaray meeshii ugu hoosaysay ka dib markii dalka laga cayriyay wakiilladii Imaaraadka, iyada oo lagu eedeeyay faragelin ka dhan ah madaxbannaanida dalka iyo taageero ay siiyeen mashaariicda lagu kala qeybinayo midnimada Soomaaliya. Taas beddelkeeda, booqashada Laascaanood waxaa ku weheliya Madaxweynaha Taliyaha Kulliyadda Turkisom, taas oo muujinaysa in Soomaaliya ay hadda u weecatay xulufo ciidan oo lagu kalsoonaan karo. Isbahaysigan cusub ee Turkiga wuxuu muhiimad gaar ah u leeyahay amniga gobollada Waqooyibari, maadaama Turkigu uu bixiyo tababarka iyo qalabaynta ugu tayada sarreeya ee ciidamada qaranka, kuwaas oo hadda loo diyaarinayo inay sugaan xuduudaha dalka iyo difaaca midnimada.

Dhanka kale, saamaynta ka bixitaanka Imaaraadka ee gobolka waxay meesha ka saartay hubanti la’aantii dhinaca amniga, iyadoo Dawladda Federaalku ay hadda haysato fursad ay si toos ah ugu maamusho qorshayaasha difaaca ee Sool iyo Sanaag iyadoo kaashanaysa saaxiibada dhabta ah.

Joogitaanka saraakiisha Turkiga ee gudaha Laascaanood waa farriin cad oo loo dirayo maamulka goonigoosadka ah iyo xulufadiisa, taas oo muujinaysa in difaaca Waqooyibari uu hadda qeyb ka yahay qorshaha guud ee difaaca qaranka Soomaaliyeed. Tallaabadan ayaa dhabaha u xaaraysa in ciidamada deegaanka ee Waqooyibari lagu biiriyo nidaamka rasmiga ah ee Ciidanka Xoogga Dalka, si loo sugo nabadgelyada iyo horumarka gobolka.

Gunaanad

Safarka Madaxweyne Xasan Sheekh ee Laascaanood waa mid ka turjumaya “xaqiiqada cusub ee Soomaaliya.” Waa farriin ku socota kuwa ku hamminaya kalagoynta dalka iyo kuwa aqoonsiyada sharcidarrada ah bixinaya: in Soomaaliya ay saaxiibbo dhab ah leedahay, shacabka reer Waqooyibarina ay doorteen midnimada iyo nidaamka dawladnimada. Laascaanood maanta ma ahan oo kaliya caasimad gobol, ee waa wadnaha siyaasadda Soomaaliya ee lagu go’aaminayo midnimada iyo mustaqbalka dalka.