Dowladda Federaalka Soomaaliya ayaa hiigsaneysa inay ballaariso iskaashiga istiraatiijiyadeed ee dhanka tamarta iyo dhaqaalaha ee ay la leedahay dalka Turkiga, iyadoo weydiisatay taageero ku aaddan baaritaanka iyo soo saarista kaydka ballaaran ee Yuraaniyumnata (Uranium) iyo macdanta kale ee muhiimka ah ee dalka ku jira.
Wasiirka Bitroolka iyo Khayraadka Macdanta ee Soomaaliya, Daahir Shire Maxamed, oo ka hadlayey Shirka Labaad ee Khayraadka Dabiiciga ah ee Istanbul (INRES 2026) ee ka dhacay dalka Turkiga, ayaa shaaca ka qaaday in Muqdisho ay aad u daneyneyso inay u gudubto baaritaanka macdanta, xilli ay xawaare ku socdaan hawlgallada qodista shidaalka iyo gaaska ee xeebaha Soomaaliya.
“Dalkayagu wax badan ayaa ku jira dhulka hoostiisa,” ayuu yiri Wasiir Maxamed, isagoo ku adkeeyay in dowladda federaalku ay raadinayso iskaashi ay la yeelato Turkiga si looga faa’iideysto macdantaas.
“Waxaan rabnaa inaan u soo saarno ugana faa’iideysano si nabad ah, caqli-gal ah, iyo saaxiibtinimo leh.”
Noolaynta Heshiiskii Macdanta ee 2016
Intii uu socday kulan labo geesood ah oo ka dhacay Istanbul, Wasiir Maxamed iyo Wasiirka Tamarta iyo Khayraadka Dabiiciga ah ee Turkiga, Alparslan Bayraktar, ayaa ka wadahadlay dardargelinta iskaashiga ku saleysan Is-afgaradkii (MoU) ay labada dowladdood kala saxiixdeen sannadkii 2016-kii.
Heshiiskaas hore ayaa daboolayay dadaallada wadajirka ah ee dhanka baaritaanka macdanta, samaynta khariidadaha juqraafiyeed, tababarrada farsamada, iyo maalgashiga tooska ah ee qaybta macdanta Soomaaliya.
“Waxaan rabnaa inaan dib u eigno Is-afgaradkaas (MoU) si aan u sheegno meesha aan ka bilaabayno. Sidoo kale, waxaan rabnaa inaan dhisno guddi farsamo oo dib u eiga xogta aan hayno,” ayuu raaciyay wasiirka Soomaaliya.
Xogta ka soo baxday Hay’adda Caalamiga ah ee Tamarta Atomikada (IAEA) iyo Hay’adda Horumarinta Dhaqaalaha iyo Iskaashiga (OECD) ee dhanka Tamarta Nukliyeerka ayaa tilmaamaysa in Soomaaliya ay ku kaydsan tahay qiyaastii 10,200 oo tan oo Yuraaniyumn ah, iyadoo qiyaastii 7,600 oo tan oo ka mid ah loo arko kuwo ganacsi ahaan loo soo saari karo.
Intaas waxaa dheer, baaritaano hore oo dhanka dhulka ah ayaa muujinaya in gobollada waqooyi iyo bartamaha Soomaaliya ay ku jiraan kaydad waaweyn oo aan weli la dhuuqin oo iskugu jira Lithium, naxas (copper), titanium, dahab, iyo macdano kale oo naadir ah.
Horumarka Qodista Shidaalka ee Badda
Dadaalkan dhanka horumarinta macdanta ayaa imaanaya xilli hindisaha wadajirka ah ee Soomaaliya iyo Turkiga ee dhanka shidaalka uu galay weji firfircoon. Kadib baaritaanno guulaystay oo dhanka dhulka ah (seismic surveys) oo ay samaysay markabka cilmi-baarista ee Oruc Reis ee laga leeyahay Turkiga, qodista badda moolka dheer ayaa si rasmi ah uga bilaabatay ceelka Curad-1 bishii Abriil, iyadoo la isticmallayo markabka casriga ah ee qodista ee Turkiga ee Cagri Bey.
Hawlgalka qodista shidaalka ee badda ayaa la filayaa inuu qaato inta u dhaxaysa lix ilaa sagaal bilood, iyadoo ay ku xiran tahay xaaladaha badda iyo cimilada.
“Aad ayaan ugu rajo weynahay inaan heli doono natiijo wax ku ool ah dhamaadka sanadkan,” ayuu yiri Wasiir Maxamed, isagoo intaas ku daray inay weli goor hore tahay in la sheego qiyaasta rasmiga ah ee kaydka saxa ah, balse ay dowladda ka filayso natiijooyin dhiiragelin leh marka ay soo dhamaadaan qiimaynta farsamada.
Turkiga ayaa weli ah saaxiib muhiim u ah Soomaaliya dhanka horumarinta, amniga, iyo kabayaasha dhaqaalaha tan iyo sannadkii 2011, talaabadan ugu dambaysay ee ku aaddan macdantana waxay calaamad u tahay sii xoojinta xiriirka dhaqaale ee ka dhaxeeya Muqdisho iyo Ankara.