Dilkii Madaxweyne Cabdirashiid Cali Sharmaarke, oo ahaa madaxweynihii labaad ee Jamhuuriyadda Soomaaliya, ayaa ka mid ah dhacdooyinkii ugu waaweynaa ee taariikhda siyaasadeed ee dalka.
Madaxweynaha ayaa la dilay 15-kii Oktoobar 1969-kii, xilli uu booqasho ku joogay magaalada Laascaanood, waxaana dhacdadaasi ay Soomaaliya gelisay xaalad siyaasadeed oo xasaasi ah, iyadoo lix maalmood kaddib uu dhacay afgambigii milatariga ee talada dalka ku qabsaday.
Cabdirashiid Cali Sharmaarke ayaa xilka madaxweynaha hayay tan iyo sannadkii 1967-kii, kaddib markii loo doortay inuu hoggaamiyo dalka.
Ka hor intii aanu madaxweyne noqon, wuxuu soo noqday ra’iisul wasaarihii ugu horreeyay ee Soomaaliya kaddib xornimadii 1960-kii, isaga oo xilkaas hayay intii u dhexeysay 1960-kii iyo 1964-kii.
Maalintii la dilayay, Sharmaarke wuxuu ku sugnaa magaalada Laascaanood, halkaas oo uu booqasho ku marayay deegaanno ay abaaro saameeyeen.
Sida ay sheegayaan waaya-jooggii xilligaas iyo qoraallo taariikheed, waxaa madaxweynaha rasaas ku furay nin lagu magacaabi jiray Siciid Yuusuf Ismaaciil, oo loo yaqaanay Siciid Orfano, kaas oo markii dambe la toogtay.
Ninkan ayaa si weyn loogu aqoonsaday inuu ahaa qofkii toogashada geystay, waxaana sidoo dhacdadaas loo xiray dhowr eedaysane oo lala xariiriyay inay falkaas kaalin ku lahaayeen.
Si kastaba ha ahaatee, aqoonsiga ninka toogashada geystay kama jawaabin dhammaan su’aalihii ka dhashay dilka, gaar ahaan cidda amartay, sababta dhabta ah ee keentay iyo in ay jireen dad kale oo ka qayb qaatay qorsheynta falka.
Muddo dheer ka dib, dilka madaxweynaha waxaa lala xariiriyay khilaafaad siyaasadeed iyo arrimo qabiil, balse daraasado taariikheed oo dambe ayaa dib u eegis ku sameeyay aragtiyahaas.
Daraasad uu sannadkii 2017-kii daabacay taariikhyahan Maxamed Xaaji Ingiriis ayaa falanqaysay dukumentiyo iyo qoraallo taariikheed oo la xiriira dilka, iyadoo su’aalo ka keentay fasiraadihii hore ee dhacdada.
Daraasaddu waxay eegaysay suurtagalnimada in dilku lahaa dhinacyo siyaasadeed oo ka ballaaran khilaaf shakhsi ama mid qabiil, iyo in ay jireen dad kale oo laga yaabo inay ku lug lahaayeen diyaarinta falka.
Dilkii Sharmaarke ayaa dhacay xilli Soomaaliya ay ka jireen loollan siyaasadeed iyo khilaafaad la xiriiray maamulka dalka, waxaana xaaladdaasi ay sii murugtay markii 21-kii Oktoobar 1969-kii, lix maalmood kaddib dilka madaxweynaha, oo ay ciidanka milatarigu talada dalka la wareegeen.
Afgambiga waxaa hoggaaminayay Jeneraal Maxamed Siyaad Barre, waxaana la kala diray baarlamaanka, halka la hakiyay dastuurkii iyo nidaamkii dowladeed ee rayidka ahaa.
Isku soo beeganka dilka madaxweynaha iyo afgambiga milatariga ayaa sabab u noqday in taariikhyahanno ay sii baaraan xiriirka suuragalka ah ee ka dhexeeyay labada dhacdo.
Si kastaba, xaqiiqda ah in afgambigu dhacay lix maalmood kaddib dilka madaxweynaha kaligeed ma caddaynayso in labada dhacdo ay qayb ka ahaayeen hal qorshe.
Qoraallo taariikheed ayaa sidoo kale sheegaya in ninka loo aqoonsaday inuu toogtay madaxweynaha markii dambe la dilay 10-kii Febraayo 1971-kii, hase yeeshee, tallaabadaasi ma aysan soo afjarin doodaha ku saabsan cidda qorshaysay dilka iyo sababihii siyaasadeed ee ka dambeeyay.
Dilkii Madaxweyne Cabdirashiid Cali Sharmaarke wuxuu noqday dhacdo si weyn u saamaysay taariikhda Soomaaliya, maadaama uu dhacay xilli xasaasi ah, isla markaana uu ka horreeyay isbeddelkii weynaa ee nidaamka dowladeed ee dalka.
Inkasta oo magaca ninka toogashada geystay si weyn loo yaqaan, haddana su’aalaha ku saabsan cidda amartay dilka iyo sababaha dhabta ah weli waxay u baahan yihiin in lagu qiimeeyo dukumentiyada iyo daraasadaha taariikhiga ah.