Taariikhda ummadda Soomaaliyeed waxaa soo maray foolaad iyo haldoor u huray naftooda iyo aqoontooda sidii ay u hanuunin lahaayeen bulshadooda, una diiwaangelin lahaayeen hiddaha iyo dhaqanka ay ummaddu leedahay. Dadka ugu horreeya ee la xusuusan karo ama safka hore kaga jira hal-abuurka iyo aqoonyahannada Soomaaliyeed waxaa ka mid ah Dr. Maxamed Daahir Afrax. Wuxuu ahaa qoraa, aqoonyahan, hal-abuure, hoggaamiye bulsheed, bare jaamacadeed, siyaasi aftahan ah iyo halgame u taagnaa in afka iyo fanka Soomaaliyeed ay gaaraan maqaamka ay ku leeyihiin suugaanta caalamka.
Haddaba, haddaan milicsanno taariikhnololeedkiisa, halkii ay ka soo bilaabatay iyo heerarkii kala duwanaa ee uu soo maray intii uu ku guda jiray u adeegidda bulshada, waxaan helaynaa suugaanyahan iyo aqoonyahan raad weyn ku reebay taariikhda qowmiyadda Soomaaliyeed.
Dhalashadii iyo Barbaarintiisii Hore
Hilaaddii sannadkii 1952kii ayuu Maxamed Daahir Afrax ku dhashay degaanka Jariibban ee ku yaal waqooyiga gobolka Mudug. Wuxuu ka soo jeeday qoys reermiyi ah, wuxuuna ku dhex barbaaray bulsho dhaqan ahaan geeljirayaal ah oo noloshoodu ku salaysnayd dhaqanka baadiyaha. Wuxuu ku soo barbaaray nolol adag oo jawigeeda iyo degaankeeduba ahaayeen miyiga. Wuxuu carruurnimadiisii iyo kuraynimadiisii ku dhex barbaaray bulsho geeljirayaal ah oo aan inta badan lahayn dhaqan beeralaynimo. Wuxuu ku hanaqaaday dhaqankii iyo hiddihii ay dadka halkaas ku noolaa lahaayeen. Muddo uu reermiyi ahaa kaddib, wuxuu u soo wareegay magaalada Muqdisho, halkaas oo uu ka billaabay noloshii magaalada.
Waxbarashadiisa nidaamiga ahi waxay ka billaabatay dugsigii hoose/dhexe ee Xamarjajab, kaddibna wuxuu u gudbay dugsigii sare ee Jamaal Cabdinaasir, halkaas oo uu ku dhammaystay waxbarashadiisii dugsiga sare ee dalka gudihiisa. Halkaas wixii ka dambeeyey, wuxuu safar aqooneed ugu ambaqaaday magaalada Cadan ee dalka Yemen, halkaas oo uu ka billaabay waxbarashadiisa heerka koowaad ee jaamacadda, isaga oo ka qalinjebiyey kulliyaddii waxbarashada ee Jaamacadda Cadan.
Markii uu waxbarashadii Cadan soo gabagabeeyey, wuxuu uga sii gudbay dalka Ingiriiska, halkaas oo uu ka billaabay cilmibaaris iyo daraasaad sare. Jaamacadda London (SOAS), oo ahayd xarun caalami ah oo lagu barto taariikhda iyo dhaqanka Afrika, ayuu ka qaatay shahaadooyinkiisa sare ee maajisteerka (Master’s degree) iyo weliba shahaadada diktoorada (PhD), kuwaas oo qayb weyn ka qaatay in uu noqdo aqoonyahan caalami ah oo miisaan culus ku leh cilmiga afafka iyo bulshada.
Hal-abuurkii Suugaaneed iyo Buugaggii Dhaxalka ahaa
Dr. Maxamed Daahir Afrax wuxuu si weyn ugu caanbaxay qoraalka sheekooyinka iyo fanka curinta sheeko-faneedka (fiction). Dr. Maxamed waxa uu qori jiray sheekooyin gaagaaban iyo sheekooyin dhaadheer. Waxaa la isku waafaqsan yahay in uu qoray mid ka mid ah sheekooyinkii ugu xiisaha badnaa nuxur ahaan iyo suugaan ahaan taariikhda af Soomaaliga, taas oo ahayd buuggii caanka ahaa ee Maana-faay. Buuggan, oo qoraagu ku qoray af Soomaaliga isaga oo xilligaas ay ku gedaamnaayeen duruufo nololeed iyo caqabado badan oo wajahayey qoraanimadiisa, waxaa ka mid ahaa caqabadahaas in uusan haysan qalabka casriga ah ee kumbuyuutarka ama teebka fududeeya qoraalka. Sidaas oo ay tahay, waxa uu u kacay in uu soo saaro sheeko Soomaaliyeed oo dhinac kasta ka dhisan.
Wuxuu ku mutaystay in dadkii suugaanta ka akhriyey ay u aqoonsadaan shaqo farshaxan oo heer sare ah. Prof. B. W. Andrzejewski, oo ahaa afyaqaan caalami ah oo danaynayey afafka Kushitigga, ayaa buuggan ka hadlay isaga oo la ashqaraaray hibada farshaxannimo ee qoraaga, wuxuuna ku tilmaamay shaqo faneed, taas oo gaarsiisay suugaanta Soomaalida maqaam ay kaga mid noqon karto suugaanta caalamka. Sannadkii 2019, buuggan ayaa dib loo daabacay si loogu celiyo jiilasha cusub ee soo kacaya.
Intaas waxaa dheer, Afrax wuxuu qoray buugaag kale oo qiimo weyn ku leh suugaanta iyo siyaasadda Soomaalida, sida Guur-ku-sheeg (1975), Galti-macruuf (1980), Durbaan Been ah iyo buugga Dal dad waayey iyo duni damiir beeshay, oo uu qoray sannadkii 1994, xilligii uu dalku ku jiray qalalaasaha iyo dagaallada sokeeye, kaas oo si dhab ah u sawiraya waaqicii dalka ka jiray. Sidoo kale, wuxuu muddo dheer tifaftire ka ahaa wargeys-xilliyeedka Hal-abuur ee ka hadlayey dhaqanka iyo suugaanta.
Qoraagu waxa uu wax ku qoray afaf kala duwan oo ay ka mid yihiin afafka Carabiga, Ingiriisiga iyo Soomaaliga. Intaas waxay inoo muujinaysaa in waxsoosaarkii aqooneed ee Dr. Maxamed uu aad u ballaarnaa. Waxa uu ka mid ahaa aqoonyahannada dhifka ah ee dedaal badan ku bixiyey sidii ay dadkooda wax badan oo dhaxalgal ah ugu reebi lahaayeen. Dr. Maxamed intaas waxaa u sii dheeraa in uu soo jiito maanka iyo maskaxda akhristayaasha. Tusaale ahaan, sheekada Maana-faay qofka akhrinayaa kama daalo.
Afrax waxa uu sidoo kale qayb weyn ka ahaa kor u qaadiddii fanmasraxeedka Soomaaliyeed, isaga oo wargeysyo kala duwan si taxane ah ugu qori jiray masraxa Soomaalida. Wargeysyadaas waxaa ka mid ahaa Xiddigta Oktoobar iyo wargeyska Hal-abuur.
Doorkii uu ka Qaatay Siyaasadda Soomaaliya
Marka laga soo tago dhinaca qoraalka iyo suugaanta, Dr. Maxamed Daahir Afrax wuxuu door weyn ka ciyaaray siyaasadda iyo nabadaynta dalka. Sannadkii 2000, wuxuu ka mid ahaa dadkii udub-dhexaadka u ahaa qorshaynta iyo abaabulka shirweynihii dib-u-heshiisiinta Soomaaliyeed ee Carte ee dalka Jabuuti. Kaddib markii dawladdii lagu dhisay Carte ay dhalatay, wuxuu ka noqday wasiiru-dawlaha xiriirka caalamiga ah. Wuxuu kaloo soo noqday lataliyaha Madaxweynaha dalka Jabuuti, Mudane Ismaaciil Cumar Geelle, ee arrimaha hiddaha, afka iyo horumarintiisa.
Sannadkii 2011, waxaa loo magacaabay xoghayaha guud ee ururka Midowga Afrika qaybta horumarinta afafka qaaradda Afrika (ACALAN). Sannadkii 2012, magaalada Jabuuti waxaa loogu caleemasaaray in uu noqdo guddoomiyaha Akademiye-Goboleedka Af Soomaaliga (AGA), oo xarunteedu ahayd Jabuuti. Sidoo kale, 4tii Juun 2015, Golaha Wasiirrada ee Dawladda Federaalka ah ee Soomaaliya waxay u magacaabeen guddoomiyaha Guddiga Madax-bannaan ee Dib-u-eegista iyo Hirgelinta Dastuurka, xilkaas oo uu si hagar la’aan ah uga soo dhalaalay intii uu hoggaaminayey.
Geeridii Aqoonyahanka iyo Dhaxalkii uu Reebay
Dhawr maalmood oo uu ku xanuunsanayey magaalada London ee dalka Ingiriiska kaddib, fiidnimadii 10kii Oktoobar 2021 ayay qoyskiisu xaqiijiyeen in uu geeriyooday Dr. Maxamed Daahir Afrax. Geeridiisu waxay dhaawac culus ku noqotay bahda qalinleyda, siyaasiyiinta iyo guud ahaan ummadda Soomaaliyeed ee ku nool Geeska Afrika iyo dibaddaba. Madaxda dalka iyo hal-abuurka Soomaaliyeed ayaa isla markiiba tacsi tiiraanyo leh u diray qoyskiisa iyo ummadda Soomaaliyeed, iyaga oo ku tilmaamay shakhsiyad aan kaalinteeda la buuxin karin.
Dr. Maxamed Daahir Afrax wuxuu inooga tegay taariikh dahabi ah, hanti afeed iyo suugaaneed oo aan la koobi karin iyo fikrado siyaasadeed iyo bulsheed oo tilmaamaya sida loogu adeego qaranka. Afrax waxa uu inooga tegay dhaxal aan duugoobayn, dhaxal maguuraan ah iyo dhaxal quruumo badan sii jiri doona; waari mayside war hakaa hadho. Magaca iyo shaqada Dr. Maxamed Daahir Afrax waxay sii noolaan doonaan inta af Soomaaliga iyo suugaantiisu nool yihiin, iyaga oo u noqon doona jiilasha soo socda tixraac iyo hage suubban.